Objawy psychosomatyczne

 

Drodzy Rodzice,

dzieci, podobnie jak dorośli, mogą reagować na stres, napięcie emocjonalne, przeciążenie lub trudne doświadczenia nie tylko zmianą nastroju i zachowania, ale również objawami fizycznymi. Ból brzucha przed sprawdzianem, ból głowy po trudnym dniu, nudności mogą być związane z napięciem emocjonalnym. Nie oznacza to jednak, że dziecko „udaje” albo że objawy są „wymyślone”.

Organizm i psychika tworzą jeden system. Emocje wpływają na funkcjonowanie układu nerwowego, hormonalnego, krążenia i pokarmowego, a stan zdrowia fizycznego wpływa z kolei na samopoczucie, sen, poziom lęku i zdolność radzenia sobie z codziennymi wymaganiami. Dlatego w przypadku powtarzających się dolegliwości potrzebne jest spojrzenie na dziecko jednocześnie z perspektywy medycznej, psychologicznej i środowiskowej.

Czym są objawy psychosomatyczne?

Określenie „psychosomatyczne” odnosi się do sytuacji, w których czynniki psychiczne i emocjonalne mają istotny wpływ na pojawianie się, nasilanie lub utrzymywanie objawów fizycznych. Współcześnie coraz częściej mówi się również o objawach somatycznych lub zaburzeniach funkcjonalnych, podkreślając, że są one rzeczywistym doświadczeniem dziecka, nawet jeśli nie stwierdza się uszkodzenia narządu.

Dziecko naprawdę może odczuwać ból, nudności, zawroty głowy czy zmęczenie. Nie należy więc przeciwstawiać sobie stwierdzeń „to jest fizyczne” i „to jest psychiczne”. Układ nerwowy, układ odpornościowy, przewód pokarmowy i inne układy organizmu pozostają ze sobą w stałej komunikacji.

Jak często występują takie problemy?

Objawy somatyczne są częste w wieku szkolnym. W jednym z dużych badań populacyjnych WHO cotygodniowe bóle głowy zgłaszało około 24% chłopców i od 33% do 43% dziewcząt, zależnie od grupy wieku. Z kolei czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego w przypadku dzieci w wieku 4–18 lat obserwowano średnio u 11,7% dzieci, czyli ponad jedno na dziewięcioro. Częściej występowały one u dziewcząt, a wśród czynników związanych z ich występowaniem wymieniano m. in. lęk, depresję, stres, negatywne wydarzenia życiowe i problemy ze snem.

Dane te pokazują, że problem jest częsty, ale nie oznacza to, że każdy ból brzucha czy ból głowy ma podłoże psychologiczne.

Co może sprzyjać pojawianiu się objawów?

Na występowanie i nasilanie dolegliwości mogą wpływać między innymi:

- przewlekły lub intensywny stres,

- trudności w relacjach z rówieśnikami,

- konflikty rodzinne,

- doświadczenie odrzucenia, przemocy lub bullyingu,

- przeciążenie wymaganiami szkolnymi,

- lęk przed sprawdzianami lub wystąpieniami,

- trudności adaptacyjne, np. zmiana szkoły lub klasy,

- przewlekłe zmęczenie i niedobór snu,

- nieregularne odżywianie i niewystarczające nawodnienie,

- mała ilość ruchu,

- silne i długotrwałe napięcie emocjonalne,

- wcześniejsze doświadczenia choroby lub bólu,

- podwyższona koncentracja na sygnałach płynących z własnego ciała.

Nie zawsze można wskazać jedną przyczynę. Często mamy do czynienia z połączeniem kilku czynników. Dziecko może jednocześnie mieć rzeczywistą chorobę somatyczną i doświadczać nasilonych objawów pod wpływem stresu.

Jak rozpoznać, czy objaw ma podłoże emocjonalne, czy jest oznaką choroby?

W warunkach domowych nie zawsze jest to możliwe. Sam fakt, że objaw pojawia się przed szkołą, sprawdzianem, rozmową z nauczycielem lub innym stresującym wydarzeniem, nie wystarcza do stwierdzenia, że jego przyczyną jest stres.

Podobnie nie należy zakładać, że skoro dziecko jest zestresowane lub przeżywa trudności emocjonalne, to każda zgłaszana przez nie dolegliwość jest objawem psychosomatycznym.

Warto zwrócić uwagę na kilka informacji:

- kiedy objawy się pojawiają i jak długo trwają,

- czy występują również w weekendy, podczas wakacji i w domu,

- czy mają związek z konkretnymi sytuacjami,

- czy pojawiają się w nocy i wybudzają dziecko,

- czy ich nasilenie stopniowo się zwiększa,

- czy towarzyszą im inne objawy fizyczne,

- czy wystąpiła utrata masy ciała, gorączka, omdlenia, uporczywe wymioty, krwawienie lub inne niepokojące symptomy,

- czy dziecko wcześniej chorowało lub przyjmuje leki,

- czy podobne objawy występują u innych członków rodziny,

- czy w ostatnim czasie nastąpiły istotne zmiany lub obciążenia emocjonalne.

Najważniejsza zasada: najpierw wykluczamy przyczyny medyczne

W przypadku nowych, nawracających, nasilających się lub niewyjaśnionych objawów fizycznych pierwszym krokiem powinno być skonsultowanie dziecka z lekarzem, najczęściej pediatrą lub lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej.

Dopiero po odpowiedniej ocenie medycznej można bezpieczniej rozważać, w jakim stopniu na objawy wpływają czynniki emocjonalne i psychospołeczne.

Co możemy zrobić profilaktycznie?

Na co dzień warto zadbać o podstawowe warunki sprzyjające zdrowiu fizycznemu i psychicznemu dziecka, czyli zadbać o budowę „zasobów odpornościowych”:

1. Sen i regeneracja

   Dziecko potrzebuje odpowiedniej ilości snu oraz czasu na odpoczynek. Przewlekłe niewyspanie może zwiększać podatność na stres i pogarszać samopoczucie fizyczne.

2. Regularne posiłki i nawodnienie

   Długie przerwy między posiłkami, niedostateczne przyjmowanie płynów czy nieregularny tryb dnia mogą sprzyjać niektórym dolegliwościom.

3. Codzienna aktywność fizyczna

   Ruch pomaga regulować napięcie i jest ważnym elementem zdrowia fizycznego i psychicznego.

4. Rozmowa zamiast zgadywania

   Warto pytać dziecko nie tylko: „Co cię boli?”, ale również: „Co się ostatnio dzieje?”, „Czy coś cię martwi?”, „Jak czujesz się w szkole?”, „Czy jest coś, czego się obawiasz?”.

5. Unikanie bagatelizowania objawów

   Sformułowania takie jak „nic ci nie jest”, „wymyślasz”, „znowu boli cię brzuch, żeby nie iść do szkoły” mogą zwiększać poczucie niezrozumienia i napięcie.

6. Unikanie nadmiernego skupienia na objawach

   Z drugiej strony ciągłe pytanie o ból, sprawdzanie samopoczucia i analizowanie każdego sygnału z organizmu może nieumyślnie zwiększać koncentrację dziecka na objawach.

7. Przewidywalność i poczucie bezpieczeństwa

   Stały rytm dnia, jasne zasady, odpowiednia ilość odpoczynku oraz możliwość rozmowy z dorosłym pomagają dziecku lepiej radzić sobie z obciążeniami.

Co zrobić, gdy objawy już występują?

Przede wszystkim warto zachować spokój.

Nie należy ani automatycznie zakładać choroby, ani automatycznie zakładać podłoża psychicznego.

Można postępować według kilku kroków:

1. Potraktować objaw poważnie.

   Powiedzieć dziecku: „Widzę, że naprawdę źle się czujesz. Sprawdźmy, co się dzieje”.

2. Obserwować i rejestrować okoliczności występowania objawów.

   Pomocny może być prosty dzienniczek: data, godzina, rodzaj i nasilenie objawu, sytuacja poprzedzająca jego wystąpienie, posiłek, sen, aktywność oraz ważne wydarzenia tego dnia.

3. Skonsultować objawy z lekarzem.

   Szczególnie wtedy, gdy są nowe, powtarzają się, utrzymują się lub wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka.

4. Równolegle przyglądać się funkcjonowaniu emocjonalnemu.

   Jeżeli lekarz nie stwierdzi przyczyny somatycznej lub uzna, że objawy mogą mieć charakter czynnościowy, warto przeanalizować stresory, sposób radzenia sobie z napięciem, relacje rówieśnicze, sytuację szkolną, sen i funkcjonowanie rodziny.

5. W razie potrzeby skorzystać z pomocy psychologicznej.

   Psycholog może pomóc dziecku rozpoznawać napięcie, rozumieć zależność pomiędzy emocjami i reakcjami organizmu, rozwijać sposoby radzenia sobie ze stresem oraz ograniczać błędne koło lęku i objawów.

W przypadku zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego związek z czynnikami emocjonalnymi jest szczególnie dobrze udokumentowany. Badania wskazują na

współwystępowanie takich objawów z lękiem, obniżonym nastrojem, stresem i problemami ze snem.

Kiedy potrzebna jest pilna konsultacja lekarska?

Niepokojące są przede wszystkim objawy nagłe, bardzo nasilone, szybko pogarszające się lub przebiegające z dodatkowymi objawami ogólnymi. Pilnej oceny lekarskiej wymagają sytuacje, w których pojawiają się m.in. zaburzenia świadomości, omdlenie, znaczne trudności z oddychaniem, silny lub szybko narastający ból, uporczywe wymioty, krwawienie, wysoka gorączka z wyraźnym pogorszeniem stanu dziecka lub inne objawy, które budzą uzasadniony niepokój.

W takich sytuacjach nie należy czekać na konsultację psychologiczną.

Warto zawsze pamiętać, że objaw fizyczny jest rzeczywistym doświadczeniem dziecka – niezależnie od tego, czy jego źródłem okaże się choroba somatyczna, czynnościowe zaburzenie funkcjonowania organizmu, stres emocjonalny czy połączenie tych czynników.

Nie warto pytać: „Czy to jest fizyczne, czy psychiczne?”

Lepsze pytanie brzmi:

„Co może powodować ten objaw i co możemy zrobić, aby pomóc dziecku?”

Najbezpieczniejsze postępowanie polega na połączeniu odpowiedniej diagnostyki medycznej z uważną obserwacją funkcjonowania emocjonalnego i środowiska dziecka. W ten sposób unikamy zarówno przeoczenia choroby somatycznej, jak i sytuacji, w której rzeczywiste cierpienie dziecka pozostaje bez odpowiedniego wsparcia psychologicznego.